Een aap op krukken

- 21 December 2017 door Edwin Timmers -

Sluit je ogen en stel je een balzaal voor waarin tien of meer picobello gedekte, ronde tafels staan. Achterin de zaal twee trappen die op drie meter hoogte samenvloeien. Aan de trappen weelderig krullende balustrades. Aan de tafels zitten jonge en oudere dames in robe en heren en kerels in rokkostuum. Kristallen glazen tinkelen en steile obers in zwart maken zich op voor het uitserveren van de eerste gang. Mensen keuvelen en lachen gedistingeerd en voelen zich opperbest in deze barokke setting. Hier wordt de hoge beschaving geëerd, iedereen is welopgevoed of op zijn minst nadrukkelijk geïnstrueerd, alles is tot in de puntjes verzorgd en in het geheel wellicht daarom wat stijfjes, aanvankelijk.
Als je net als ik nog nooit zo’n feest bezocht, dan ken je het van film, denk aan Sissi met Romy Schneider als keizerin, of aan The Square, een film van regisseur Őstlund die nu draait. Halverwege The Square is er een galadiner in een balzaal zoals hierboven beschreven. Voordat de eerste hap is genomen is dat wat een feestmaal had moeten worden al op een debacle uitgelopen.

De mensen zijn bij elkaar om een grote gift van een puissant rijk echtpaar aan een museum voor moderne kunst te vieren. Hoe dit feest anders te beginnen dan met een artistieke performance? We horen het gillen van een chimpansee en een paar tellen later wandelt een gespierde man met ontbloot bovenlijf de zaal binnen. Deze man speelt aap en dat doet hij ongelooflijk goed. Om als een aap op handen en voeten te kunnen lopen draagt de man armverlengende protheses, een soort krukken.

Het fijne van zo’n performance is dat je weet dat het niet echt is. Je weet dat de ‘aap’ een mens is en gaat er vanuit dat zijn gedrag weer ‘menselijk’ zal worden als grenzen overschreden dreigen te worden. Maar niet in deze film. Het debacle dat ik net benoemde, heeft alles met de aapmens te maken die niet uit zijn rol valt. Om meerdere redenen vind ik deze scene een van de mooiste die ik de afgelopen jaren zag.

Een denker vertelde me ooit dat techniek de mens tot mens maakt. Elk stuk techniek dient de mens tot prothese, als een verlengstuk of hulpmiddel. Een mobieltje is evengoed een prothese, preciezer, een communicatieprothese. De aapmens in The Square is dus dankzij de armprotheses een mens. Maar dat is paradoxaal (of gewoon tegenstrijdig), want om te kunnen bewegen als een aap heeft deze man protheses nodig, oftewel, om aap te worden moet hij mens zijn.

Het gaat in deze filmscene over beschaving. Wat maakt een mens beschaafd, wat onderscheidt hem van de aap, die onze beschaving ontbeert? Is kunst een vorm van beschaving? Is iemand die goed kan spreken voor publiek beschaafd? Is een galadiner echt een hoogtepunt van beschaving? Expliciet stelt The Square deze vragen zonder belerend te willen zijn. Een bijzonder grappige film, vooral vanwege de vele ongemakkelijke situaties.

De aapmens in The Square is een metafoor voor de rechts-populist. Dit betekent echter niet dat de linksige, weldenkende, mooi pratende en kunstminnende mens beter is, wil de regisseur ons zeggen. Als we, zoals we steeds vaker doen, met een grote boog om kansarmen heen lopen, als we kortom niet meer empathisch zijn, dan zijn we uiteindelijk allemaal apen op krukken.
terug

een

communicatie

protese